Door: Merel Hermans

Sinds mei 2024 zijn er in het kader van de groente van de maand veel verschillende plantenfamilies langsgekomen waarvan wij groenten nuttigen, te weten: de Vlinderbloemigen, de Duizendknoopfamilie, de Schermbloemigen, de Nachtschadefamilie, de Amarantenfamilie, de Narcisfamilie, de Komkommerfamilie, de Kruisbloemigen, de Kamperfoeliefamilie, de Aspergefamilie, de Brandnetelfamilie, de Lipbloemigen, de Grassenfamilie, de Windefamilie, de Napjesdragersfamilie, de Composieten en de Bronkruidfamilie. De bladeren en stengels van sommige planten kunnen ook toegepast worden in de keuken om de smaak èn geur van gerechten te verbeteren. We spreken in zo’n geval van een keukenkruid. De eerder besproken munt kan als zodanig worden toegepast. Een ander voorbeeld van zo’n keukenkruid is rozemarijn, waarvan de blaadjes en bloemen op de foto te zien zijn.

Nomen est omen

Deze groenblijvende vaste plant is, net als munt, lid van de plantenfamilie van de Lipbloemigen. Veel van de leden uit deze familie gebruiken we als kruid in de keuken.

De plant komt van origine uit het Middellandse Zeegebied¹. Uit de Latijnse naam van de plant, Rosmarinus, is af te leiden dat de plant graag nabij de zee groeit. De naam betekent dauw (ros) van de zee (marinus)². Genetisch onderzoek heeft recent uitgewezen dat rozemarijn sterk verwant is aan salie en daarom wordt de plant tegenwoordig ook vaak Salvia rosmarinus genoemd, waarbij salvia komt van het Latijnse salvere dat ‘redden’ of ‘genezen’ betekent³. De toevoeging officinalis zijn we al enkele malen eerder tegengekomen en betekent dat de plant medicinaal werd/wordt toegepast⁴.

Bij de Grieken en Romeinen was de plant heilig en stond symbool voor liefde, vriendschap en trouw². Het waren de Romeinen die rozemarijn invoerden in Engeland, alwaar de plant voor rituelen rondom zowel trouwen als overlijden werd toegepast. Men was ervan overtuigd dat de plant goed was voor het geheugen, hetgeen ook blijkt uit dit zinnetje van Shakespeare in Hamlet: ‘There’s rosemary, that’s for remembrance; pray you, love, remember’².

Oh dennenboom!?

Rozemarijn groeit als een struik die onder optimale omstandigheden zo’n twee meter hoog kan worden. Je kunt er bijvoorbeeld een mooi heggetje om je tuin mee vormen. Rozemarijn staat het liefst op droge grond en houdt van warmte en een hoge luchtvochtigheidsgraad. De plant is te herkennen aan de lijnvormige, leerachtige bladeren die wel iets weghebben van de naaldjes van een dennenboom. Aan de bovenkant zijn ze groen van kleur, aan de onderzijde wit- tot grijsviltig. De bladranden krullen naar binnen om, waardoor verdamping en uitdroging worden tegengegaan. Onder aan de plant verhouten de stengels. Van maart tot juni bloeit de plant met zacht lila bloemen. De lange meeldraden vallen op en ook de grote onderlip van de bloem. De plant kan eenvoudig gestekt worden door 10-20 cm lange stekken van oudere planten in het voorjaar te laten wortelen in vochtige tuinaarde of op water. De plant houdt niet van kou, dus als het in de winter koud wordt, neem de plant dan mee naar binnen en plaats haar in een koele, luchtige kamer.

Rozemarijngoudhaantje

Op de grote onderlip van de bloem zijn zogenaamde ‘nectar guides’ te zien; donkerder gekleurde streepjes die bijen naar hun beloning moeten leiden⁵. Het feit dat de plant bloeit in het vroege voorjaar betekent dat ze een belangrijke bron is van nectar en stuifmeel in een jaargetijde dat er voor (solitaire) bijen nog betrekkelijk weinig voedsel te vinden is. Daarnaast kan de plant belaagd worden door het rozemarijngoudhaantje⁶, een prachtig glimmend, rood-groen gestreept kevertje dat de toppen van de plant kan aanvreten, waardoor ze er bruin uit komen te zien. Dit kevertje is trouwens niet alleen verzot op rozemarijn, maar lust ook wel hapjes lavendel en tijm. Pluk ze handmatig van je struiken af, indien ze bij jou op bezoek komen!

Hongaars water

Rozemarijnolie bevat een heleboel geurstoffen en de plant werd en wordt dan ook in allerlei parfums gebruikt. Hongaars water, een parfum uit de 14^e eeuw, bevatte al rozemarijn!⁷ De olie wordt uit de blaadjes gewonnen en bevat o.a. pineen, dat ook voorkomt in de hars van dennenbomen. Deze stof heeft een ontsmettende werking. Onderzoek heeft uitgewezen dat rozemarijnextracten naast ontsmettend, bijvoorbeeld ook pijnstillend, ontstekingsremmend en neuroprotectief kunnen zijn, mits de gebruikte concentraties niet te hoog zijn⁸. Zeker zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, maar ook mensen met lever- of nierafwijkingen moeten extra voorzichtig zijn met het gebruik van rozemarijn. In het algemeen geldt deze regel voor alles: overdaad schaadt! Naast cosmetisch en medicinaal, kan rozemarijn natuurlijk ook in de keuken worden ingezet.

Recepten

Voor in de keuken

Recepten met dank aan Dieuwertje Crasborn

*Rozemarijnnaaldjes vers, klein gehakt, meebakken bij gebakken aardappeltjes met een beetje zeezout.

*Broodcroutons voor in soep of salade: rozemarijnnaaldjes vers, klein gehakt, naar smaak toevoegen aan in blokjes gesneden oud brood, gemengd met 1-2 el olijfolie op bakblik in de oven roosteren. Bij voorkeur tegelijk met de oventijd van een ander ovengerecht. Bewaren in een luchtdichte pot of bak.

*Takjes rozemarijn als spiesje gebruiken om blokjes aubergine/courgette/halloumi/… samen te bakken in pan of op de BBQ.

*Takje verse rozemarijn in waterfles voor lekker kruidig water, maar ook een kopje thee met een takje rozemarijn is heerlijk.

*Als spiesje in vlees of vis kan natuurlijk ook.

Voor in de badkamer:

*Haarvoedende lotion (recept met dank aan Hayet Chrif):

– een tak rozemarijn 

– 10 kruidnagels

– 250-300 ml water

Doe alles samen in een pan en laat circa 10 minuten koken. Verwijder de rozemarijn en kruidnagel, laat het aftreksel afkoelen en bewaar het in een schoon flesje. Masseer het middel voor het slapen gaan in je haar. Niet uitspoelen. Je haar wordt er zachter van, gaat meer glanzen en groeien en het zou helpen tegen roos. 

NB: dit is geen wetenschappelijk bewezen werking, maar een in de praktijk beproefd recept!

Referenties

¹https://www.mooiemoestuin.nl/kruiden/rozemarijn/

²https://www.plantaardigheden.nl/plant/beschr/wel/rozemarijn.htm

³https://www.inspirerendleven.nl/salie-theerecept/

⁴https://en.wiktionary.org/wiki/officinalis

⁵https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3248739/#RSPB20111349C2

⁶https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=17907

⁷https://historyofperfume.net/perfume-history/the-first-perfume-hungary-water

⁸https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39096378/