Groente van de maand mei, door Merel Hermans

Iedereen herkent de (grote) brandnetel wel, want wie wil er nou door geprikt worden? Maar nu hoor ik sommigen van jullie denken: groente? Een brandnetel is toch onkruid? Mijn antwoord: het woord onkruid zouden we niet meer moeten gebruiken en zeker niet voor de brandnetel die al sinds mensenheugenis als groente en als medicijn wordt gebruikt.

Nomen est omen

De grote brandnetel behoort tot de Brandnetelfamilie, een familie die overal ter wereld gevonden kan worden, behalve in de poolgebieden (1). Urtica komt van het werkwoord ‘urere’, hetgeen branden betekent. Dioica betekent tweehuizig; ‘di’ staat voor twee en ‘oica’ komt van het Griekse oikos dat staat voor huis. De mannelijke bloemen zitten dus op een andere plant dan de vrouwelijke (net zoals we bij de groente van vorige maand zagen, de asperge) (2). Andere planten die horen tot de brandnetelfamilie zijn de kleine brandnetel, die ook van nature in Nederland voorkomt, en voor ons onbekendere soorten, zoals ramie die al meer dan 6000 jaar in China gebruikt wordt om vezels uit te winnen (1, 3). Misschien is in onze contreien kleding op basis van planten wel het oudst van brandnetels, want de hunebedbouwers maakten er al kleding van (4). Er zijn in ieder geval duidelijke bewijzen voor het gebruik van brandnetels voor het maken van kleding in de Bronstijd (5). Het schijnt dat de soldaten in het leger van Julius Caesar zichzelf wakker en alert hielden door zichzelf met brandnetels te slaan (6). Sancties op katoen gedurende de Eerste Wereldoorlog zorgden ervoor dat het Duitse leger brandneteltextiel ging gebruiken voor de uniformen van de soldaten (7). Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in Groot-Brittannië brandnetels gebruikt om camouflagenetten groen mee te verven (8). En ja, ook in sprookjes wordt het gebruik van brandnetels beschreven: het sprookje De wilde zwanen van Hans Christian Andersen vertelt over prinses Elisa die mantels van brandnetels voor haar elf, in zwanen veranderde, broers moest maken om hun betovering op te heffen (9). Als voedsel kent het gebruik van brandnetels ook een lange geschiedenis.

Brandharen

Brandnetels groeien graag in voedselrijke grond. Door de grote stikstofneerslag gedijt de brandnetel tegenwoordig bijna overal. Tussen mei en september bloeien de planten met groene tot soms roodachtige bloempjes. Het zijn windbestuivers en er zijn dus geen insecten nodig voor hun voortplanting. De vruchten (nootjes) zijn kleine, ronde dopvruchten. De planten hebben een horizontale wortelstok (2). De bladeren, de vierkantige stengel en het bloemdek van de brandnetel zijn bedekt met brandharen (2). Deze brandharen zijn hol en bij beschadiging komt er een irriterende vloeistof vrij. In deze vloeistof zit o.a. histamine, de stof die jeuk veroorzaakt bij insectenbeten (8), maar ook mierenzuur. De stoffen in de brandharen veroorzaken blaren, branderige plekken en jeuk op de huid. Door koken of bij het zetten van thee verdwijnen deze effecten. Het commercieel verbouwen van brandnetels is geen gek idee: ze hebben weinig mest en pesticiden nodig en zijn goed aangepast aan diverse omstandigheden. Ook zou de grootschalige verbouw van brandnetels kunnen voorzien in een behoefte aan natuurlijke vezels (7).

Brandnetelvlinders

De dagpauwoog, de kleine vos, de gehakkelde aurelia èn de atalanta kunnen niet overleven zonder de brandnetel, aangezien deze vlinders hun eitjes alleen leggen op brandnetels (10). Ook verscheidene motten, wantsen en bladluizen en drie soorten brandnetelsnuittorren leven van de brandnetel. Naast insecten zijn ook bepaalde vogels dol op de brandnetel. De nachtegaal broedt, net als de bosrietzanger, graag in ruigten vol met brandnetels en de laatste hangt er vaak zelfs zijn nest aan op (2). Al met al zijn brandnetels dus een grote bron van biodiversiteit. Laat ze dus lekker in je tuin staan!

Nederlands superfood

Brandnetels zijn onder andere rijk aan vitamines A, C en E, ijzer en calcium. Vanwege het laatste bestanddeel wordt de plant ook weleens als de bron van de melk van Moeder Aarde aangeduid. Een portie van 100 gram verse bladeren bevat drie keer de aanbevolen hoeveelheid vitamine A, vier keer die van vitamine C en er zitten 2,5 keer zoveel eiwitten en 1,5 keer zoveel ijzer in als in spinazie! (11). Naast de hoge voedingswaarde kunnen brandnetels ook tegen allerlei kwalen gebruikt worden. Thee van brandnetel werkt bijvoorbeeld laxerend en urine- en zweetafdrijvend (12). Ook tegen reumatoïde artritis wordt de plant traditioneel ingezet. Wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat de grote brandnetel onder andere antibacterieel en antiviraal werkt, zuurstofradicalen onschadelijk maakt, veroudering tegen gaat en de nieren beschermt (13). Door de eeuwen heen speelde de brandnetel ook een rol in allerlei rituelen en zelfs in liefdesdrankjes.

Recept

Brandnetel kan in gerechten als vervanger van spinazie worden gebruikt. Het lekkerst zijn de bovenste bladeren, geoogst in het voorjaar, voordat de planten gaan bloeien. Ook daarna zijn ze nog eetbaar, maar hebben dan wel een bittertje. Een soep van brandnetels met een uitje, een aardappel, een scheutje witte wijn en wat crème fraîche is heerlijk.

Brandnetelthee

Hoe maak je brandnetelthee? (14)

Knip een handvol van de bovenste bladeren van jonge brandnetels af (gebruik handschoenen!). Spoel de bladeren grondig af onder koud water om insecten en vuil te verwijderen. Breng 1 liter water aan de kook en giet dit in een theepot. Voeg de gewassen bladeren toe aan het kokende water. Laat de bladeren ongeveer 5-10 tot minuten trekken. Hoe langer de thee kan trekken, hoe intenser de smaak. Zeef vervolgens de bladeren uit de thee. Je zou nog honing toe kunnen voegen of andere smaakmakers, zoals gember, citroen, sinaasappel, munt, kaneel of kamille.

Referenties

1. https://en.wikipedia.org/wiki/Urticaceae
2. Nederlandse oecologische flora – wilde planten en hun relaties 1 – E.J. Weeda et al. 1985 ISBN no. 9789063010188
3. Bloeiende planten van de wereld – V.H. Heywood 1979 ISBN no. 9010029182
4. https://edepot.wur.nl/150643
5. https://www.nature.com/articles/srep00664
6. https://www.waterburyroundabout.org/community-archive/8n0vdrck3vdnvwrg464111l3drdqg8#:~:text=Julius%20Caesar’s%20troops%20beat%20themselves,some%20believed%20urtication%20healed%20paralysis
7. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9230748/
8. Wilde bloemen en planten in Nederland – Neil Fletcher
9. https://www.andersenstories.com/nl/andersen_sprookjes/de_wilde_zwanen
10. https://www.vlinderstichting.nl/actueel/nieuws/nieuwsbericht/brandnetels-voor-vlinders
11. https://www.terralannoo.nl/sites/default/files/books/issuu/9789089899132.pdf
12. Geneeskrachtige Planten – Oude kennis herontdekt – S. von Kruedener et al. 1999 ISBN no. 9072619315
13. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1155/2022/4024331
14. https://www.theartoftea.nl/blogs/haarlem/zo-maak-je-zelf-brandnetelthee/